پیش از پرداختن به بیماری دریچه های قلبی توضیحات مختصری در خصوص در یچه های قلب می دهیم.

تعریف دریچه های قلبی

هر قلب طبیعی چهار دریچه دارد. بین دهلیز راست و بطن راست دریچه سه لتی (تریکوسپید) و بین دهلیز چپ و بطن چپ دریچه میترال قرار گرفته اند. از سوی دیگر در مسیر خروجی بطن راست و بطن چپ به ترتیب دریچه پولمونری و آئورتی واقع شده اند. دریچه های قلبی که از بافت مخصوصی تشکیل شده اند، جریان خون را در مسیر صحیح حفظ میکنند. چنانچه دریچه ای بدرستی باز یا بسته نشود، گردش خون با اختلال مواجه میشود.

علائم و نشانه های بیماری دریچه های قلبی

برخی بیماران در بدو امر ناراحتی احساس نمی کنند و صرفا در یک معاینه قلب با شنیدن صدای غیر طبیعی در قلب (سوفل) بیماری کشف میشود. در سایر موارد، بمرور زمان علائم بتدریج ظاهر میشوند. نشانه هایی مانند درد در سینه، ضعف و بیحالی یا تنگی نفس هنگام فعالیت می توانند بیانگر بیماری دریچه ای قلبی باشند.

گاه بیمار ذکر میکند که ضربان قلب را بصورت ناخوشایندی احساس میکند یا از نامنظمی قلب شکایت دارد. در موارد پیشرفته ممکن است بیمار به علت بروز عوارض بیماری به پزشک مراجعه کند. نارسایی قلبی، سکته های مغزی، لخته شدن خون در رگها وعفونت دریچه ای قلبی از جمله عوارض این بیماری محسوب میشوند. از نظر تاثیر سن و جنس در پیدایش بیماری باید اشاره کرد که بیماری دریچه ای قلبی از شیرخواران و کودکان تا کهنسالان و در زنان و مردان بصور گوناگون دیده میشود.

انواع و علل بیماری دریچه های قلبی

همانگونه که گفته شد، هرگونه اشکال در عملکرد صحیح دریچه ها می تواند منجر به بیماری شود. ناهنجاریهای دریچه ای را بطور کلی در سه گروه کلی تقسیم بندی میکنند.

  1. گروه اول ضایعاتی است که موجب نارسایی دریچه (Regurgitation) یا پس زدن خون به حفره قبلی میشوند. در این حالت بخشی از خون که باید از دریچه رد شود، مجدد برمیگردد و در ضربان بعد این حجم به حجم جدید که باید عبور کند افزوده شده و باز هم بخشی از آن برمیگردد. به این ترتیب، قلب ناچار است کار اضافی انجام دهد و بمرور دچار گشادی بطن و ضعف عملکرد خواهد شد.
  2. گروه دوم بیماریهایی هستند که باعث تنگی دریچه (Stenosis) میشوند. در این حالت دریچه به سختی و ناکامل باز میشود. لذا خون با تأنی از مسیر عبور میکند. این امر فشار را در حفره قبلی بالا می برد و قلب مجبور است با انقباض قوی تری خون را از این مسیر تنگ عبور دهد. طبیعتا این ناهنجاری بمرور زمان باعث ضخیم شدن جدار قلب و نهایتا ضعف قلب و بروز نارسایی قلبی خواهد شد. گاه اساسا دریچه قلبی شکل نگرفته (Atresia) و بجای آن صفحه ای از بافت، مسیر را کاملا بسته است.
  3. گروه سوم شامل ضایعات دریچه ای میشوند که تنگی و نارسایی را توأم دارند. طبیعی است که عواقب هردو مشکل گریبانگیر بیمار خواهد شد و نوعا دراین گروه، شدت و وخامت بیماری بیشتر است.

 علت پیدایش بیماری دریچه های قلبی چیست؟

در پاسخ این سوال می توان به علل مختلف اشاره کرد. در دهه های گذشته بخش عمده ای از ضایعات دریچه ای قلب ناشی از عارضه گلودردهای میکروبی و تب رماتیسمی بود که خوشبختانه با درمان بموقع، امروزه شاهد کاهش چشمگیر این نوع بیماری دریچه ای هستیم. از دیگر علل مسبب، رسوب کلسیم که باعث تغییر شکل دریچه ها میشود، سن بالا، پرفشاری خون، بعضی بیماریهای بافت همبند  یا بیماریهای مادرزادی و ژنتیکی قابل ذکرند.

تشخیص بیماری دریچه های قلبی

در قدم اول پزشک شما در مورد علایم و مشکلات شما سوال میکند و سپس به معاینه بالینی می پردازد. شنیدن صدای غیر طبیعی در قلب می تواند کلید تشخیص بیماری دریچه ای باشد. به هرحال پس از این مرحله نیاز به بررسیهای بیشتر و دقیقتر است که با انجام هریک یا مجموعه ای از آزمونهای زیر میسر میشود:

  • رادیوگرافی قفسه سینه (Chest X Ray) : (در بخش تشخیص بیماریهای قلبی توضیح داده شد)
  • الکتروکاردیوگرافی (ECG) : (در بخش تشخیص بیماریهای قلبی توضیح داده شد)
  • اکوکاردیوگرافی: این روش براساس تابش و بازتاب امواج ماوراءصوت به قلب و ایجاد تصاویر حین تپش قلب کار میکند. بدین ترتیب می توان بدقت وضعیت ساختمانی و عملکردی هریک از دریچه ها و نیز حفرات قلبی بررسی کرد. امروزه با پیشرفت فناوری بجای تصاویر دوبعدی، تصویرنگاری سه بعدی در حوزه اکوکاردیوگرافی وارد شده است. باید دانست که علاوه بر انجام این آزمون از سطح بدن (اکوکاردیوگرافی ترانس توراسیک)، با ابزار خاص که وارد گلو و مری میشود، میتوان از داخل نیز تصویرنگاری انجام داد (اکوکاردیوگرافی ترانس ازوفاژیال). روش اخیر دقت بیشتری داشته و نقاط کور روش مرسوم را روشن میکند، حین عمل جراحی یا در بیماران بدحال در ICU که زیر دستگاه تنفس هستند نیز قابل انجام است.
  • روشهای تصویرنگاری پیشرفته: شامل CT Scan و MRI قلبی است. با کمک این آزمونها می توان هم ساختمان قلب و عیب دریچه ای را تشخیص داد و هم عملکرد قلب و دریچه ها را ارزیابی کرد. امروزه با رواج یافتن درمانهای غیر جراحی، ابتدا با انجام CT Scan موقعیت، ابعاد و وسعت درگیری دریچه آئورت را بررسی میکنند و سپس براساس یافته های فوق اقدام به کارگذاری دریچه میکنند.

درمان بیماری دریچه های قلبی

درمان بیماری دریچه ای قلبی به شدت ضایع دریچه، میزان علایم و ناراحتی بیمار و سرعت پیشرفت بیماری بستگی دارد. امروزه درمان در مراکز تخصصی قلبی با کمک گروهی از پزشکان مجرب در زمینه بیماری دریچه ای قلبی انجام میشود. معمولا پزشک شما با دارودرمانی کار را شروع میکند و در ویزیت های دوره ای وضعیت قلبی شما را پیگیری میکند. گاه این روش تا مدت ها بیماری را کنترل کرده، وضعیت قلبی را ثابت و پایدار نگه میدارد. علاوه بر مصرف داروها، توصیه هایی در مورد نحوه فعالیت، ورزش، رژیم غذایی، کنترل فشار خون و منع مصرف سیگارنیز می تواند به روند بهبود علایم بیمار کمک کند.

جراحی دریچه های قلب

در مراحل پیشرفته ممکن است نیاز به جراحی قلبی باشد. جراحان قلب با برشی در قسمت میانی سینه، عمل قلب باز را انجام میدهند. جراحی قلبی به دو گروه کلی، ترمیم دریچه ای و تعویض دریچه ای، تقسیم میشوند. در بسیاری از موارد پزشک ترمیم دریچه ای را به بیمار توصیه میکند چراکه بافت طبیعی بیمار حفظ میشود، عملکرد قلب بهبود می یابد و از عوارض جراحی تعویض دریچه نیز احتراز میشود. این روش در طیف وسیعی از بیماران و در سنین مختلف، بویژه در کودکان و بانوان جوان قابل انجام است. در این جراحی دریچه های تنگ باز شده و دریچه های نارسا با تکنیکهای مخصوص، کارآیی خود را باز می یابند.

چنانچه امکان ترمیم دریچه نباشد، جراح دریچه معیوب را با دریچه مصنوعی تعویض میکند. از آغاز شکل گیری جراحی قلب در دنیا، دریچه های مصنوعی با طراحی و مواد مختلف ساخته و مصرف شده اند. امروزه دریچه های قلبی با فناوری پیشرفته و کارآیی دراز مدت مطلوب تولید میشوند که با سلامتی قلبی بیمار را تضمین میکنند.

انواع دریچه های مصنوعی

دریچه های مصنوعی قلبی در دو گروه کلی قرار میگیرند؛ دریچه های بافتی و دریچه های مکانیکی. دریچه های بافتی در واقع از بافت انسان یا حیوانات با تمهیدات خاصی بدست می آیند. حسن این دریچه ها در عدم نیاز به مصرف داروی ضد انعقاد (وارفارین)و طبعا رهایی از عوارض مصرف دارو است. دریچه های بافتی می تواند انتخاب خوبی در خانمهایی باشد که قصذ بارداری دارند. اما از سوی دیگر مهمترین عیب آن، تخریب تدریجی دریچه و از بین رفت حرکات نرمال است بطوریکه حدود 10 تا 15 سال پس از جراحی، عملکرد دریچه مختل شده و باید بیمار مجدد تحت جراحی قرار گیرد.

دریچه های مکانیکی از مواد مخصوصی (پلیمری از کربن) تشکیل شده اند که بخودی خود خراب نمیشوند و تا پایان عمر بخوبی کار میکنند. بنابراین، ایراد دریچه های بافتی برای جراحیهای بعدی را ندارند. ولی بیمار باید داروی ضد انعقاد مصرف کند و میزان مناسب دارو را مرتبا با انجام آزمایش پایش کند. مصرف زیاده از حد دارو باعث خونریزی شده، در مقابل مصرف کم دارو سبب لخته کردن دریچه یا پرتاب لخته از قلب به اعضای بدن و عوارض مربوطه میشود. اگرچه مجموع این عوارض در حداکثر یک درصد بیماران رخ میدهد ولی به هرحال حائز اهمیت است.

امروزه در برخی بیماران امکان تعبیه دریچه قلبی بدون باز کردن قفسه سینه و بدون جراحی فراهم شده است. در این روش از طریق رگهای کشاله ران ، لوله باریکی (کاتتر) وارد جریان خون کرده و به قلب میرسانند. سپس از طریق آن دریچه بافتی فشرده شده را هدایت کرده و در محل مناسب داخل قلب باز کرده و کارگذاری میکنند. این درمان در مورد دریچه های قلبی بویژه دریچه آئورت کاربرد دارد و نام علمی آن(TAVI (TransAortic Valve Implantation می باشد.